Netla – Veftímarit um uppeldi og menntun

Menntavísindasvið Háskóla Íslands
 

Grein birt 30. desember 2009

Greinar 2009

Jónína Sæmundsdóttir

Viðhorf kennara og reynsla
af kennslu barna með ADHD

Í greininni er fjallað um niðurstöður spurningalistakönnunar sem gerð var á úrtaki grunnskólakennara. Meðal helstu niðurstaðna er að meirihluti kennara taldi sig hafa góða þekkingu á ADHD og aðferðum við kennslu barna með ADHD. Kennarar virtust nokkuð virkir í að afla sér þekkingar á þessu sviði en augljóst er að auka þarf kennslu um ADHD í námi verðandi kennara. Sérkennarar gegna veigamiklu hlutverki hvað varðar stuðning og fræðslu til kennara þegar börn með ADHD eiga í hlut og fjöldi barna í bekk er sá þáttur sem kennarar telja helst hindra sig í að koma til móts við þarfir barna með ADHD. Jónína Sæmundsdóttir er lektor í sálfræði og kennslufræði við Menntavísindasvið Háskóla Íslands.

Inngangur

Athyglisbrestur með ofvirkni er algengasta frávik af taugafræðilegum og geðrænum (e. neuropsychiatric) toga sem finna má hjá börnum (Sólveig Jónsdóttir, 2006). Í grein þessari verður notuð skammstöfunin á alþjóðlega heitinu Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ADHD. Hugtakið vísar til röskunar á taugaþroska og birtast einkennin á þremur meginsviðum, þ.e. sem athyglisbrestur, ofvirkni og hvatvísi, og eru þau stundum kölluð kjarnaeinkenni ADHD (Landlæknisembættið, 2007; DuPaul og Stoner, 2003). Orsakir ADHD eru ekki fyllilega þekktar, en rannsóknir benda til sterks erfðaþáttar og eru erfðir taldar geta skýrt um það bil 80% tilvika (Barkley, 2006b; Rief, 2003). Telja flestir fræðimenn að u.þ.b. 5–10% barna séu með ADHD-einkenni og eru þau algengari hjá drengjum en stúlkum (Landlæknisembættið, 2007; Barkley, 2006a). Í seinni tíð hefur þó verið bent á að hugsanlega sé stúlkum síður vísað til greiningar þar sem einkenni þeirra eru ekki eins truflandi og áberandi og hjá drengjum (Landlæknisembættið, 2007; DuPaul og Stoner, 2003; Rief 2003). Rannsókn Sólveigar Jónsdóttur (2006) sýndi einnig fram á að drengir sýndu frekar ofvirkni, hvatvísi og árásargirni en stúlkur. Því má að jafnaði gera ráð fyrir að í hverjum bekk sé eitt barn hið minnsta með ADHD. Einkenni ADHD geta valdið ýmiss konar erfiðleikum í skóla. Meðal þess sem getur hamlað börnunum eru erfiðleikar við að einbeita sér að náminu, fylgja fyrirmælum og að hafa hemil á hegðun sinni í kennslustundum. Þeim hættir enn fremur til að eiga erfitt með félagsleg samskipti við jafningja og eiga frekar en önnur börn á hættu að vera hafnað af félögum, ekki síst ef þau sýna árásargirni (DuPaul og Stoner, 2003). Til viðbótar við kjarnaeinkennin þrjú á yfir helmingur barna með ADHD við fylgiraskanir á borð við sértæka námsörðugleika, mótþróaþrjóskuröskun, hegðunarröskun, kvíða og þunglyndi að stríða (Rief, 2003).

Gera má ráð fyrir að flest börn með ADHD-einkenni þurfi aðstoð í skóla og hluti þeirra þurfi einnig á sérkennslu að halda vegna sértækra námsörðugleika (Landlæknisembættið, 2007). Kennarar geta haft talsverð áhrif á gengi barna í skóla. Að dómi Pfiffner o.fl. (2006) skipta viðhorf og góð þekking kennara á ADHD verulegu máli svo að börnum með ADHD vegni vel. Enn fremur getur skipt verulegu máli fyrir nemanda með ADHD, bæði námslega og félagslega, að hann eigi góð tengsl við kennarann og að sá síðarnefndi búi yfir staðgóðri þekkingu á ADHD. Kennarar með góða þekkingu eru til að mynda líklegri til að leita aðstoðar fyrir börnin (s.s. ráðgjafar) og þeir eru einnig líklegri til að vera jákvæðir gagnvart aðferðum til að taka á hegðun barnanna. Því má búast við að nemendur kennara sem eru vel að sér um ADHD fái meiri stuðning í skóla en nemendur kennara sem eru verr að sér (Ohan o.fl., 2008). Samkvæmt skýrslu frá Félags- og tryggingamálaráðuneyti (2008) er vanþekking kennara á ADHD eitt af því sem háir þjónustu skólans við börn með ADHD-einkenni. Í rannsókn Ágústu Elínar Ingþórsdóttur (2005) á unglingum og fullorðnum með ADHD kemur fram að þekking í skólakerfinu á réttum viðbrögðum við börnum með ADHD sé oft á tíðum ekki nægileg. Rannsókn Jónínu Sæmundsdóttur (2003) á viðhorfum foreldra barna með ADHD sýndi að þeir höfðu skiptar skoðanir á skilningi starfsfólks skóla á frávikinu.

Flæði upplýsinga milli kennara og annars starfsfólks skóla er augljóslega mikilvægt til að unnt sé að koma sé til móts við þarfir nemenda. Í rannsókn Jónínu Sæmundsdóttur (2003) kom fram að ríflega helmingur foreldra taldi skólann sjaldan eða aldrei sýna frumkvæði að því að afla upplýsinga og koma þeim til réttra aðila innan skólans. Rannsókn Margrétar Þ. Jóelsdóttur (1997) á dreng með ADHD leiddi einnig í ljós að flæði upplýsinga um drenginn bæði til skóla og milli starfsfólks skólans var takmarkað.

Í rannsókn Reid o.fl. (1994) á úrtaki bandarískra grunnskólakennara var kannað hvaða þætti kennararnir töldu standa mest í vegi fyrir árangursríkri kennslu barna með ADHD. Meðal þátta sem kennararnir nefndu voru of knappur tími fyrir þau sértæku úrræði sem þóttu nauðsynleg, of fjölmennir bekkir, skortur á þjálfun og það hve alvarleg einkenni barnanna voru.

Rannsóknin

Í rannsókninni sem hér er fjallað um var leitað svara við eftirfarandi þremur rannsóknarspurningum:

  • Hversu góð er þekking kennara á ADHD að þeirra mati, hvaðan er hún fengin og hversu gott er flæði upplýsinga meðal starfsfólks skóla?

  • Hvernig stuðning fá kennarar við kennslu barna með ADHD og hversu gagnlegur er sá stuðningur að þeirra mati?

  • Hvaða þættir eru það sem kennarar telja helst hindra sig í að sinna börnum með ADHD?

Aðferð og þátttakendur

Fyrirlögn var framkvæmd í byrjun júní 2005 og október/nóvember sama ár. Tekið var klasaúrtak tíu grunnskóla. Voru sex þeirra á höfuðborgarsvæðinu og fjórir úti á landi. Fjórir skólar á Reykjavíkursvæðinu voru valdir af handahófi í maí og júní, tveimur var bætt við um haustið. Skólarnir á landsbyggðinni voru valdir þannig að einn skóli úr hverjum landsfjórðungi var valinn af handahófi.

Þátttakendur voru fengnir á þann hátt að haft var samband við skólastjóra í þeim skólum sem urðu fyrir valinu og þeir beðnir að aðstoða við framkvæmd rannsóknarinnar. Spurningalistar voru síðan sendir til skólastjóra og sáu þeir um að leggja þá fyrir þátttakendur. Í nokkrum tilvikum vísuðu skólastjórar á annan aðila, svo sem yfirmann sérkennslu, sem þá sá um fyrirlögn og að senda útfyllta lista til baka.

Í upphafi var rannsóknin hugsuð sem forrannsókn, þ.e. sem undanfari stærri rannsóknar. Því var ekki gengið sérstaklega eftir því að fá hærra svarhlutfall. Svarhlutfallið var langlægst í skólum á Reykjavíkursvæðinu um vorið. Mikið los var þá komið á skólastarf og erfitt að ná til kennara. Má rekja lágt svarhlutfall rannsóknarinnar að verulegu leyti til þess. Landsbyggðarskólarnir brugðust mun betur við og átti það sama við um þá skóla á Reykjavíkursvæðinu sem leitað var til um haustið.

Alls fengust svör við 89 listum í fyrirlögn í júní og 33 til viðbótar úr tveimur skólum í Reykjavík um haustið. Alls svöruðu 122 kennarar listunum. Í skólunum sem leitað var til störfuðu alls 289 kennarar og var svarhlutfall því rúm 42%. Þar af var helmingur af höfuðborgarsvæðinu og helmingur af landsbyggðinni. Konur voru 85% og karlar 15%. Flestir kennaranna höfðu annað hvort B.Ed.-próf frá Kennaraháskóla Íslands (43%) eða kennarapróf frá Kennaraskóla Íslands (29%); rúmlega 16% höfðu lokið kennsluréttindanámi, og tæp 10% voru með BA/BS eða sambærilega gráðu. Einnig var merkt við nokkra aðra möguleika. Til að mynda sögðust nokkrir vera með próf frá Fósturskóla Íslands og framhaldsmenntun frá Kennaraháskóla Íslands. Tæp 2,5% höfðu lokið meistaragráðu. Nokkur skörun reyndist vera í svörum þátttakenda þar sem sumir höfðu lokið fleiri en einni prófgráðu og merktu því við fleiri en einn möguleika.

Tæp 43% kennaranna höfðu tíu ára eða skemmri starfsaldur, tæp 34% 10–20 ára starfsaldur og tæp 23% höfðu starfað í 20 ár eða lengur.

Spurningalistinn

Fyrri hluti spurningalistans var frumsaminn af höfundi og að talsverðu leyti grundvallaður á fyrri rannsókn hans frá 2001 á viðhorfum foreldra barna með ADHD sem getið er hér að framan.

Skipta má efni spurningalistans, að frádregnum spurningum um bakgrunnsupplýsingar, í þrjá meginhluta. Í fyrsta lagi var spurt um þekkingu kennara á ADHD, hvaðan þeir hafa þá þekkingu og um flæði upplýsinga um börn með ADHD. Í öðru lagi var spurt um ráðgjöf og stuðning sem kennurum byðist. Í þriðja lagi var spurt um þætti sem geta staðið í vegi fyrir kennslu barna með ADHD.

Niðurstöður

Þekking kennara á ADHD

Kennarar voru spurðir hvort þeir álitu mikilvægt að kennarar hefðu góða þekkingu á ADHD og aðferðum sem koma að gagni við kennslu barna með ADHD. Í framhaldi af því var spurt hversu góða þekkingu þeir teldu sig hafa annars vegar á ADHD og hins vegar á kennsluaðferðum sem kæmu að gagni við kennslu barna með ADHD. Yfirgnæfandi fjöldi (92%) kennaranna taldi slíka þekkingu mikilvæga. Talsverður meirihluti (75%) taldi sig hafa góða þekkingu á ADHD. Einungis rúm 7% töldu sig hafa mjög góða þekkingu, en rúm 66% töldu sig hafa frekar góða þekkingu. Talsverður meirihluti (68%) taldi sig einnig hafa góða þekkingu á kennsluaðferðum, þar af töldu rúmlega 8% sig hafa mjög góða þekkingu en tæp 60% frekar góða þekkingu.

Kennararnir voru því næst spurðir hvaðan þeir hefðu fengið þekkingu á ADHD. Þátttakendur gátu merkt við fleiri en einn svarmöguleika. Niðurstöðurnar má sjá á mynd 1.

Mynd 1. Hvaðan er þekking á ADHD fengin?

Eins og sjá má var algengast að kennararnir segðust hafa öðlast þekkingu með að hafa kennt barni með ADHD (85%). Næst algengast var að hafa aflað þekkingar úr bókum (76%) og í þriðja sæti voru fyrirlestrar (67%). Athygli vekur að einungis helmingur sagðist búa yfir þekkingu úr kennaranámi eða kennsluréttindanámi.

Í framhaldi voru kennararnir spurðir um aðgengi þeirra að upplýsingum um ADHD og aðferðum sem kæmu að gagni við kennslu barna með ADHD. Um 77% kennara töldu aðgang vera góðan, þar af töldu tæp 71% hann vera frekar góðan en einungis 6% töldu hann vera mjög góðan.

Til að kanna virkni og frumkvæði kennara við að afla sér þekkingar á ADHD voru þeir spurðir hvort þeir hefðu lesið bók eða grein um ADHD eða hlýtt á fræðsluerindi um ADHD á síðustu sex mánuðum. Um 47% sögðust hafa lesið bók eða grein en 16% sögðust hafa hlýtt á fyrirlestur.

Að lokum voru kennararnir spurðir hvort þeir hefðu fengið nægilega þekkingu á ADHD og viðbrögðum við börnum með ADHD í námi sínu. Þessu svöruðu 6% játandi.

Stuðningur við kennara

Kennararnir voru spurðir hvort það væru sérstakir starfsmenn innan skólans sem veittu þeim stuðning eða ráðgjöf við kennslu barna með ADHD. Þessu svöruðu 2/3 þeirra játandi. Í framhaldi af því var kannað hverjir það væru og var gefinn kostur á að merkja við aðila innan skólans sem líklegir voru til að geta veitt ráðgjöf og stuðning. Hægt var að merkja við fleiri en einn svarmöguleika. Niðurstöður má sjá á mynd 2.

Mynd 2. Aðilar sem veita ráðgjöf/stuðning við kennslu barna með ADHD.

Eins og fram kemur á myndinni merktu langflestir þátttakenda, eða 57%, við sérkennara.

Þátttakendur voru einnig spurðir hversu mikið gagn væri að þeim stuðningi og ráðgjöf sem þessir aðilar veittu. Mynd 3 sýnir í hlutfallstölum hvaða starfsmenn skólans veita mjög eða frekar gagnlegan stuðning.

 

Mynd 3. Starfsfólk sem þátttakendur telja að veiti gagnlegan stuðning.

Eins og sjá má töldu áberandi flestir sérkennara veita gagnlegan stuðning.

Kennararnir voru enn fremur spurðir hvort þeir fengju aðstoð stuðningsfulltrúa við kennslu. Þeir sem svöruðu því játandi voru beðnir um að meta hversu vel þeir teldu stuðningsfulltrúann nýtast og hversu góðan undirbúning og þekkingu þeir teldu hann hafa á kennslu barna með ADHD. Ríflega helmingur kennaranna sagðist fá aðstoð stuðningsfulltrúa við kennslu. Langflestir sögðu hann nýtast vel, þar af töldu 47% hann nýtast mjög vel og 45% frekar vel. Aftur á móti eru nokkuð skiptar skoðanir um undirbúning og þekkingu stuðningsfulltrúa á kennslu barna með ADHD. Alls töldu 60% svarenda þekkingu og undirbúning stuðningsfulltrúa góðan. Þar af töldu 3% þekkingu/undirbúning mjög góðan en tæp 57% frekar góðan. Tæp 40% töldu þekkingu og undirbúning slakan; þar af töldu 37% hann fremur slakan og 3% mjög slakan.

Flæði upplýsinga

Kennararnir voru spurðir hvort þeir teldu nægilegt flæði upplýsinga vera milli starfsfólks skólans um börnin í skólanum með ADHD. Minnihluti kennara (39%) taldi svo vera, en rúm 60% að svo væri ekki.

Því næst voru kennarar spurðir hvort þeir teldu einhverja þeirra aðila sem koma að kennslu eða uppeldi barnanna veita nægar upplýsingar um sérþarfir þeirra barna með ADHD sem þeir kenndu svo og aðferðir sem gæfust vel. Niðurstöðurnar má sjá á mynd 4.

Mynd 4. Veita aðilar nægilegar upplýsingar um börn með ADHD?

Mun fleiri þátttakendur voru þeirrar skoðunar að sérkennarar veittu þeim nægar upplýsingar en þeir sem töldu svo ekki vera. Þegar litið er á aðra aðila innan skóla (á borð við kennara), töldu fleiri þátttakendur þá veita nægar upplýsingar en þeir sem töldu að svo væri ekki. Álíka margir svarendur töldu foreldra veita nægar upplýsingar og þeir sem ekki litu svo á. Mun fleiri þátttakendur voru þeirrar skoðunar að bæði sérfræðingar og skólastjórnendur veittu ekki nægar upplýsingar, að þeirra mati, en þeir sem töldu svo vera. Það vekur nokkra athygli því ætla má að tveir síðarnefndu aðilarnir hafi almennt góðan aðgang að slíkum upplýsingum.

Kennararnir voru einnig spurðir hvort þeir reyndu sjálfir að miðla upplýsingum til annarra starfsmanna skólans um sérþarfir nemenda sinna með ADHD. Langflestir sögðu svo vera. Hlutfall þeirra sem sagðist reyna að miðla upplýsingum til starfsfólks (92%) var álíka hátt og hjá þeim sem sögðust reyna að miðla upplýsingum til foreldra (90%).

Þættir sem hindra árangur í kennslu barna með ADHD

Að lokum voru þátttakendur beðnir um að leggja mat á hvað helst hindraði við árangursríka kennslu barna með ADHD. Spurningarnar eru þær sömu og í rannsókn Reid o.fl. á viðhorfum bandarískra kennara. Þátttakendur voru beðnir um að veita eftirtöldum sextán atriðum einkunn frá 1–5 eftir því hversu mikið þeir töldu þau hindra sig við að koma til móts við þarfir barna með ADHD.

  1. Skortur á þjálfun í að kenna börnum með ADHD

  2. Kröfur um að sinna verkefnum sem ekki teljast beint til kennslu

  3. Skortur á stuðningi/samskiptum við sérkennara

  4. Skortur á getu nemenda til að taka við/nýta sér kennslu.Venjulegar kennsluaðferðir nýtast ekki nógu vel

  5. Hversu alvarleg einkenni barnsins/barnanna eru

  6. Skortur á stuðningi frá skólastjórnendum

  7. Skortur á viðeigandi kennsluefni

  8. Stærð bekkjar

  9. Tími sem fer í sérkennsluúrræði/sérstök úrræði

  10. Skortur á stuðningi/stuðningsmanneskju inni í bekk

  11. Mörg börn með sérþarfir í bekknum

  12. Kennsluaðferðir sem sérfræðingar stinga upp á virka ekki nógu vel

  13. Skortur á samskiptum við foreldra

  14. Skortur á samvinnu við lækna varðandi þarfir barnsins

  15. Skortur á samvinnu við aðra sérfræðinga varðandi þarfir barnsins. Líðan kennara við að kenna börnum með ADHD.

Þremur af atriðunum hér að ofan var bætt við upphaflegan lista frá Reid o.fl., þ.e. um skort á stuðningi í bekk (10), fjölda barna með sérþarfir í bekknum (11) og skort á samvinnu við aðra sérfræðinga (15). Tekið var meðaltal af þeim stigum sem hvert atriði fékk. Niðurstöðurnar má sjá á mynd 5.

Mynd 5. Þættir sem hindra árangursríka kennslu barna með ADHD.

Eins og sjá má fengu öll atriðin meðaltalseinkunn yfir 2,0 og einungis þrjú undir 2,5. Ekkert atriðanna fær einkunn yfir 4,0. Hæstu einkunn fengu atriðin stærð bekkjar, mörg börn með sérþarfir í bekknum og alvarleiki einkenna barns. Lægstu einkunn fengu aftur á móti atriðin líðan við að kenna börnum með ADHD, skortur á stuðningi/samskiptum við sérkennara og skortur á stuðningi frá skólastjórnendum.

Umræður

Af niðurstöðunum má sjá að kennarar voru meðvitaðir um mikilvægi þekkingar á ADHD. Meirihluti þeirra taldi sig hafa góða þekkingu á ADHD, en það sem vekur athygli er að einungis 7% töldu sig hafa mjög góða þekkingu. Svipað hlutfall mátti sjá hvað varðar þekkingu á aðferðum við kennslu barna með ADHD. Í rannsókn Kos o.fl. (2004) komu fram tengsl milli álits kennara á þekkingu sinni á ADHD og þeirrar þekkingar sem þeir reyndust hafa. Því ætti ekki að vera óraunhæft að meta þekkingu kennara með því að kanna hversu góða þekkingu þeir telja sig hafa. Í rannsókn Sigrúnar Þórisdóttur (2006) kom á hinn bóginn í ljós að innan við 44% töldu hæfni sína á þessu sviði nokkuð eða mjög góða en nokkur hluti til viðbótar taldi þekkingu sína viðunandi. Hvað uppsprettu þekkingar varðar má sjá að flestir töldu sig hafa öðlast þekkingu með því að kenna barni með ADHD en bækur fylgdu þar fast á eftir og síðan fyrirlestrar. Meirihluti kennaranna taldi aðgang að þekkingu um ADHD góðan og virtust svarendur nokkuð virkir í að nýta sér framboð á slíkri þekkingu því tæpur helmingur sagðist hafa lesið bók eða grein um ADHD á síðustu sex mánuðum. Það sem vekur þó verulega athygli er sá skortur sem virðist vera á nægilegri fræðslu um ADHD í námi kennara. Innan við 6% þátttakenda sagðist hafa fengið nægilega kennslu um ADHD í kennaranámi eða kennsluréttindanámi. Eru þessar niðurstöður í samræmi við skýrslu félags- og tryggingamálaráðuneytisins (2008) sem greint var frá hér að framan. Niðurstöðurnar eru einnig í samræmi við niðurstöður Sigrúnar Þórisdóttur (2006) en í rannsókn hennar töldu einungis 4% kennara kennaranámið hafa búið sig vel eða mjög vel undir að kenna börnum með ADHD. Það fer því ekki á milli mála að brýn þörf er á að auka kennslu um ADHD og aðferðir sem gagnast við kennslu barna með ADHD í námi verðandi kennara.

Annar mikilvægur þáttur varðandi kennslu barna með ADHD er aðgangur kennara að upplýsingum og ráðgjöf svo og stuðningur bæði frá öðru fagfólki og aðstoðarfólki inni í kennslustofu. Sérstaka athygli vekur í niðurstöðum hversu áberandi þáttur sérkennara reyndist vera. Að mati kennaranna voru sérkennararnir þeir starfsmenn innan skólans sem bæði veittu mestu og gagnlegustu ráðgjöfina. Þetta er í nokkru samræmi við rannsókn Þóru Bjarkar Jónsdóttur (2000), en í henni kom fram að kennarar leiti sér fyrst og fremst stuðnings hjá samkennurum. Það er því mögulegt að skýra megi framangreindar niðurstöður með því að kennarar leiti til sérkennara áður en þeir snúi sér til annarra aðila.

Nýlegar rannsóknir gefa til kynna mismunandi niðurstöður hvað varðar flæði upplýsinga. Í rannsókn Kristínar Lilliendahl (2008) á skólagöngu fjögurra stúlkna með ADD, þá gerð af ADHD sem einkennist fyrst og fremst af athyglisbresti, sáust ekki merki þess að þeir aðilar sem greindu stúlkurnar hafi miðlað til starfsfólks skólans upplýsingum um þau áhrif sem frávikið hefði á þær. Í rannsókn Sigrúnar Þórisdóttur (2006) kom fram að meira en helmingur kennara taldi flæði upplýsinga innan skólans vera gott eða viðunandi og er það í mótsögn við niðurstöður eldri rannsókna sem greint er frá í fræðilegum hluta. – Hugsanleg skýring þessa er að upplýsingaflæði innan skóla hafi aukist á síðustu árum því rannsókn Kristínar byggist á frásögn unglingsstúlkna af skólagöngu en ekki aðstæðum á þeim tíma sem rannsóknin var gerð.

Í þessari rannsókn reyndist, að mati þátttakenda, munur á hversu vel hinir ýmsu aðilar miðluðu upplýsingum; sérkennarar virtust standa sig áberandi best en skólastjórnendur og aðrir sérfræðingar mun síður. Er það miður því ætla má að þeir síðarnefndu búi yfir mikilvægum upplýsingum. Möguleg skýring gæti verið að sérkennarar eru aðgengilegri í skólunum en t.d. aðrir sérfræðingar, auk þess sem sérkennarar deila bæði menntun og starfsreynslu með kennurum sem ef til vill gerir að verkum að þessir tveir skyldu faghópar tala sama mál. Þetta eru þó atriði sem ekkert er hægt að fullyrða um án frekari rannsókna. Reyndar er ekki óalgengt að sérkennarar hafi umsjón með málefnum barna með frávik í skólanum sem getur líka verið skýring. Í rannsókn Sigrúnar Þórisdóttur (2006) kom fram að algengast var að boð um greiningu barna bærust frá sérkennurum og skólastjórnendum.

Sá þáttur sem þátttakendur töldu helst hindra árangursríka kennslu barna með ADHD var fjöldi barna í bekk. Er það í samræmi við skýrslu félags- og tryggingamálaráðuneytisins (2008) og niðurstöður Reid o.fl (1994), en í þeirri rannsókn voru stærð bekkjar og alvarleiki einkenna hjá barni meðal þeirra þátta sem fengu hæsta einkunn.

Gildi og takmarkanir rannsóknarinnar

Ætla má að rannsóknin gefi gagnlegar vísbendingar. Má nefna að veruleg þörf virðist fyrir aukna kennslu í kennaranámi um ADHD og þær kennsluaðferðir sem gagnast börnum með frávikið. Rannsóknin dregur einnig fram það lykilhlutverk sem sérkennarar virðast gegna í stuðningi, ráðgjöf og miðlun upplýsinga, en vekur jafnframt spurningar um hvers vegna þáttur annarra aðila á borð við sérfræðinga og stjórnendur sé ekki meiri, ekki síst í ljósi þess að þeir síðarnefndu eru aðilar sem ættu að búa yfir upplýsingum.

Takmarkanir rannsóknarinnar felast einkum í gerð úrtaksins sem er klasaúrtak með lágu svarhlutfalli. Þar sem skólastjórar eða sérkennarar lögðu listann oftast fyrir verður að gera ráð fyrir að þátttakendur hafi hugsanlega meiri áhuga á ADHD en þeir sem ekki tóku þátt. Gæti það skýrt að hærra hlutfall kennara í rannsókninni telur sig búa yfir góðri þekkingu á kennsluaðferðum sem henti börnum með ADHD en kom fram í rannsókn Sigrúnar (2006). Af sömu ástæðum má áætla að það hlutfall kennara sem segist hafa lesið bók eða grein um ADHD á síðustu árum gæti verið lægra ef um tilviljanaúrtak hefði verið að ræða og hærra svarhlutfall. Því verður að setja fyrirvara um þær ályktanir sem unnt er að draga af rannsókninni.

Heimildir

Ágústa Elín Ingþórsdóttir. (2005). Unglingar og fullorðið fólk með AD(H)D athyglisbrest með
eða án ofvirkni
. Lokaverkefni til meistaragráðu. Reykjavík: Háskóli Íslands.

Barkley, R. A. (2006a). Symptoms, diagnosis, prevalence, and gender differences. Í R. A. Barkley (ritstjóri) Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment (3. útg.) (bls. 76–121). New York: Guilford Press.

Barkley, R. A. (2006b). Etiologies. Í R. A. Barkley (ritstjóri) Attention-deficit hyperactivity
disorder: A handbook for diagnosis and treatment
(3. útg.) (bls. 219–247). New York: Guilford Press.

DuPaul, G. J. og Stoner, G. (2003). ADHD in schools. Assessment and intervention strategies
(2. útg.). New York: Guilford press.

Félags- og tryggingamálaráðuneytið. (2008). Skýrsla nefndar um hvernig bæta megi þjónustu
við börn og unglinga með athyglisbrest og ofvirkni (ADHD) og skyldar raskanir
. Óútgefin skýrsla.

Jónína Sæmundsdóttir. (2003). Líðan foreldra ofvirkra barna og reynsla þeirra af skólanum.
Uppeldi og menntun 12, 119–138.

Kos, J. M. , Richdale, A. L. og Jackson, M. S. (2004). Knowledge about attention-
deficit/hyperactivity disorder: A comparison of in-service and preservice teachers. Psychology in Schools, 41(5), 517–526.

Kristín Lilliendahl. (2008). Reynsla nemenda með námserfiðleika: Fjórar stúlkur með
athyglisbrest án ofvirkni segja frá grunnskólagöngu sinni
. Lokaverkefni til meistaragráðu. Reykjavík: Háskóli Íslands.

Landlæknisembættið. (2007). Vinnulag við greiningu og meðferð athyglisbrests með ofvirkni
(ADHD)
. Reykjavík: Höfundur.

Margrét Þ. Jóelsdóttir. (1997). Birgir: Tilviksrannsókn um ofvirkan og misþroska dreng með
sérstaka námsörðugleika og hvernig skólinn sem heildrænt kerfi kemur til móts við hann.
Lokaverkefni til meistaragráðu. Reykjavík: Kennaraháskóli Íslands.

Ohan, J. L., Cormier, N., Hepp, S. L., Visser, A. W. og Strain, M. C. (2008). Does knowledge about attention-deficit/hyperactivity disorder impact teachers’ reported behaviors and perceptions? School Psychology Quarterly, 23(3), 436–449.

Pfiffner, L. J., Barkley, R. A. og DuPaul, G. J. (2006). Treatment of ADHD in school settings.
Í R. A. Barkley (ritstjóri) Attention-deficit hyperactivity disorder: A handbook for diagnosis and treatment (3. útg.) (bls. 547–589). New York: Guilford Press.

Reid, R., Vasa, S. F., Maag, J. W. og Wright, G. (1994). An analysis of teachers´ perceptions
of attention deficit-hyperactivity disorder. The Journal of Research and Development in Education, 27(3), 195–202.

Rief, S. F. (2003). The ADHD book of lists: A pracical guide for helping children and teens
with attention deficit disorders
. San Francisco: Jossey-Bass.

Sigrún Þórisdóttir. (2006). Hvernig telja kennarar að grunnskólinn mæti nemendum með
athyglisbrest með ofvirkni?
Lokaverkefni til meistaragráðu. Reykjavík: Kennaraháskóli Íslands.

Sólveig Jónsdóttir. (2006). ADHD and its relationship to comorbidity and gender.
Doktorsverkefni: Rijksuniversiteit Groningen.

Þóra Björk Jónsdóttir. (2000). „Þetta veltur allt á góðum starfsfélögum“: Hugmyndir kennara
fámennra skóla um stuðning við starf
. Lokaverkefni til meistaragráðu. Reykjavík: Kennaraháskóli Íslands.

Prentútgáfa     Viðbrögð